Değer ve Adalet Motoru · DÇM‑0.3

Neden böyle bir motora ihtiyaç var?

Dayanışma Çemberinde zaman, uzmanlık, bakım, ilişki ağı, mekân ve finans aynı ortak sonuca farklı biçimlerde katılabilir. Yalnız görünen çıktıya veya paraya bakmak, hazırlığı ve sürekliliği görünmez bırakabilir; yalnız iyi niyete dayanmak ise hakkı kişisel takdire teslim edebilir.

Değer ve Adalet Motoru bu gerilimi otomatik hükümle çözmeye çalışmaz. Belirli bir işte neyin gerçekleştiğini, hangi dayanağa sahip olduğunu ve hangi adalet kontrollerinden geçmesi gerektiğini ortak kararın önüne anlaşılır biçimde getirir.

Adalet puandan önce kanal ve kapsamla başlar

Her katkı olayı önce doğrudan hak, ortak katkı ve ortak fon kanallarına ayrılır. Ücret, kira, masraf, borç, ana para veya sözleşmeli karşılık kendi hak kaydında kalır; bağış kişisel puana dönüşmez. Yalnız doğrudan karşılanmamış ve ortak katkıya açılmış bölüm değerlendirilir.

Aynı kayıt görev, çember veya ekosistem kapsamlarından yalnız birinde başlar. Çember koordinasyonu her göreve, kurucu altyapısı her çembere kopyalanamaz. Hak sahipliği ile ekonomik tahsis de ayrıdır: kişi hakkın sahibi olarak görünür kalırken karşılığını özgürce bir rezerve yöneltebilir.

• Doğrudan hak + ortak katkı + ortak fon dağılımı yüzde 100 kapanır.
• Aynı değer iki kanalda veya iki kapsamda yeniden sayılamaz.
• Sermaye gerçek katkıdır; fakat yönetimi ve ortak iradeyi satın almaz.

Dört boyut, yirmi açıklanabilir ölçüt

Katkı tek bir sezgisel sayıya indirilmez. Emek; zaman, yoğunluk, uygulanan uzmanlık, görünmeyen hazırlık ve sorumluluk yükünü inceler. Risk; yalnız korumalardan sonra kişinin üzerinde kalan mali, hukuki, ilişkisel, fırsat ve geri döndürülemez taahhüt yükünü görür.

Üretilen değer; gereklilik, ikame yükü, net ekonomik etki, nitelik–erişim–ortak iyilik ve katkı olmadığında oluşacak kayıp üzerinden okunur. Süreklilik ise faydanın devamını, bakım ve takibi, sınırları belirli erişilebilirliği, kriz dayanıklılığını ve bilgi devrini değerlendirir. Her boyut beş ölçüt taşır.

Sıfır ile “Uygulanamaz” aynı değildir

Sıfır, ölçütün bu katkıyla ilgili olduğunu fakat gerçekleşmediğini söyler ve ortalamada kalır. “Uygulanamaz”, ölçütün katkının mahiyetiyle ilgili olmadığını gerekçesiyle belirtir ve ortalamadan çıkarılır. Böylece ilgisiz bir ölçüt katkıyı haksız yere aşağı çekmez.

Puan ile onu destekleyen bilginin gücü ayrı gösterilir. Bu ikinci bilgiye ayrıntılı kayıtta “dayanak güveni” denir. Eksik, sınırlı, yeterli, güçlü veya çelişkili olması kararın ne kadar hazır olduğunu anlatır; puanı gizlice değiştirmez. Dört puan en az yeterli, beş puan güçlü destek ve bağımsız inceleme ister.

Sayıdan insan kararına giden güvenlik yolu

İlk değerlendirmeler en az iki bağımsız göz tarafından birbirinin puanı görülmeden yapılır. Büyük sapma, çıkar çatışması, yüksek etkili kayıt veya itiraz varsa uzlaştırma ve gerektiğinde üçüncü inceleme devreye girer.

Ekonomik ayrım, çifte sayım, tarafsız ve dayanaklı değerlendirme ile katılımcı görünürlüğü–itirazdan oluşan dört Adalet Kapısı tamamlanmadan kayıt kesinleşmeye hazır sayılmaz. Hazır olmak dahi otomatik ödeme değildir; dönem kapanışı, dağıtılabilir kaynak ve yetkili ekonomik karar ayrıca gerekir.